Apologjia e Rames

http://www.youtube.com/watch?v=ILIa0bj-VkU

Tre argumente pro rishikimit të ligjit të ‘plehrave’

Fabian Zhilla

Gazeta Mapo 03-11-2011 12:04

Ligji “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve”, apo i njohur ndryshe në publik si ligji i ‘plehrave’, risolli edhe njëherë në vëmendje një problematikë që tashmë shfaqet rëndom te ne, siç është edhe amullia ligjore që shpesh shoqëron procese shumë të rëndësishme për zhvillimin social si administrimi i mbetjeve urbane. Neni më i kontestuar i këtij ligji është neni 49, i cili lidhet me importimin e mbetjeve urbane në Shqipëri nga vendet e huaja. Shqetësimi i ngritur është se ky nen është i parakohshëm, pasi vendi ynë nuk jep siguri institucionale dhe ligjore që procesi i mbetjeve urbane do menaxhohet mirë. Do të ishin tre argumentet kryesore pse neni 49 duhet rivlerësuar. Argumenti ligjor, institucional dhe ai që lidhet me sigurinë kombëtare.
I
Aktualisht menaxhimi i mbetjeve urbane është larg standardeve të BE-së. Mjafton t’i referohesh Strategjisë Kombëtare për Mbetjet (SKM), të përgatitur nga Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujërave më 25 maj 2010, për të vënë re se Shqipëria, në shumicën e rasteve, praktikon formën e fundit të menaxhimit të mbetjeve urbane në hierarkinë e mbetjeve sipas Direktivës 2008/98/ KE (neni 4) atë të asgjësimit, dhe shumë pak atë të riciklimit.
Sipas SKM, “Sistemi i menaxhimit të mbetjeve të rrezikshme është shumë i dobët dhe pjesa më e madhe e grumbullimit të mbetjeve kryhet nga sektori privat, gjithashtu edhe impiantet e riciklimit janë në pronësi të sektorit privat. Sigurimi i këtyre aktiviteteve dhe sistemi i menaxhimit janë akoma në fillimet e tyre dhe varen nga disponueshmëria e materialeve të riciklueshme me një cilësi të mirë. Në shumicën e rasteve industria e riciklimit varet nga lëndët e para të riciklueshme që importohen në Shqipëri.” (Paragrafi ndodhet në pikën 1 Administrimi i Mbetjeve në Shqipëri - i gjithë dokumenti nuk ka nr. faqesh në fund). Sipas të njëjtit dokument aktualisht ‘mbetjet e rrezikshme depozitohen në të njëjtin vend me ato të parrezikshme’, edhe pse kjo ndalohet me ligjet aktuale. Shqipëria momentalisht është në një rrezik ekstrem ambiental në shkelje flagrante edhe të ligjeve në fuqi.


Duhet cilësuar se në tërësinë e tij ky projektligj përpiqet të rregulloj menaxhimin e mbetjeve urbane dhe të vendosë standardet e kërkuara nga BE-ja në lidhje me to. Por nga ana tjetër duhet pranuar se neni 49 është evaziv dhe i paqartë. Një ndër ekspertët e Ministrisë së Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave sqaronte në mënyrë të detajuar se importi i mbetjeve të riciklueshme është përbërës thelbësor për zhvillimin e industrisë së riciklimit (‘Panorama’, 2 nëntor 2011). Dhe për këtë jepte një seri argumentesh. Megjithatë, në asnjë nen të projektligjit nuk e gjejmë fjalën ‘mbetje të riciklueshme’. Projektligji jep një sërë definicionesh për tipet e mbetjeve, por nuk ka në të asnjë për mbetjet e riciklueshme. Nëse ky është një term teknik i fshehur diku midis rreshtave të ligjit, ai duhet t’i bëhet i qartë sa komunitetit të biznesit, por dhe publikut më gjerë në një material shoqërues në formë sqaruese, që ndryshe njihet ‘guidance’.


Nëse i kthehemi nenit 49 vërejmë se shprehja e përdorur është ‘importimi i mbetjeve’ dhe jo ‘importimi i mbetjeve të riciklueshme’. Sipas projektligjit ‘mbetje’ definohet si çdo substancë ose objekt të cilin mbajtësi e hedh ose ka ndër mend që ta hedhë, ose i kërkohet që ta hedhë. Në këtë kontekst, termi ‘mbetje’ është gjithë përfshirës dhe forma sesi neni është ndërtuar mund të lërë hapësira interpretimi për importimin edhe të mbetjeve jo të riciklueshme.

II
Mungesa e infrastrukturës dhe kapaciteteve njerëzore është një tjetër problem që shoqëron problematikën që mund të prodhojë eksportimi i mbetjeve në përgjithësi (kjo sipas nenit aktual). Sipas SKM më sipër, në lidhje me mbetjet urbane, deri në vitin 2010 ishin rreth 60 kompani private që merreshin me riciklimin e mbetjeve, por jo të gjitha të licencuara nga Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave. Parimet e tregut të lirë nuk duhen ngatërruar me parimet e një tregu të shthurur. Në këtë drejtim roli negociues i ministrive të linjës është shumë i rëndësishëm, duke u kërkuar fillimisht firmave aplikuese të plotësojnë standardet teknike dhe potencialet njerëzore përpara se të aplikojnë. Është e çuditshme të dëgjosh se këto firma gjenden përballë një situate të vështirë, pasi nuk sigurojnë lëndë të parë për riciklimin e mbetjeve. A nuk duhej marrë parasysh prej tyre ky handicap në tregun shqiptar qysh në krye të herës? Nga ana tjetër, qeveria shqiptare fare mirë mund të jepte me pak licenca dhe t’ua jepte atyre kompanive që mund të siguronin teknologjinë e duhur në këtë drejtim. Nuk duhet të harrojmë se është po problem i ministrive përkatëse apo bashkive që sot qytetarët nuk janë të edukuar me ndarjen e mbetjeve në të ciklueshme dhe të pa ciklueshme. Sot mungojnë kontenierët e veçuar të cilët do t’u mundësonin atyre ta bënin këtë ndarje praktikisht. Kjo mundej fare mirë t’u caktohej kompanive të cilat do të merrnin përsipër menaxhimin e mbetjeve, e cila është një industri goxha fitimprurëse.

Ajo që është shqetësuese dhe që është vënë re në raste projektesh të ngjashme si ajo e minierës së Bulqizës, është se niveli i inspektimeve të ministrive të linjës lë shumë për të dëshiruar. Dhe kjo nënvizon një fakt shumë të rëndësishëm, siç është ai se ky treg është ende i pa rregulluar mirë, duke krijuar kështu hapësira për element korruptiv në procesin e licencimit apo dhënë mundësi përfshirjes së mafies italiane, që njihet tashmë si një ndër ‘investitorët’ më të fuqishëm në këtë biznes. Dhe këtu dalim në argumentin e tretë që lidhet me sigurinë kombëtare.


III
Tashmë përfshirja e mafies italiane në projekte që lidhën me mbetjet urbane dhe ato toksike është kthyer në shqetësim në të gjithë BE-në dhe kjo nuk është më një legjendë urbane apo subjekt i filmave. Ajo që tashmë quhet eko-mafia, ka kohë që është përfshirë në projekte të kësaj natyre. Mafia italiane fiton rreth 20 miliardë Euro në vit nga biznesi i ‘menaxhimit’ të mbetjeve urbane. Këtu duhet sjellë në vëmendje dhe skandali i njohur në Itali në vitin 2008, me emrin skandali ‘Mocarela’, ku sipas analizave të bëra djathit italian më të njohur të picave, ‘mozzarella di bufala’ , u gjetën sasi të larta dioxine dhe kjo si rrjedhojë e qumështit të ndotur nga mbetjet toksike në Campania, Napoli.



Gjurmët e përfshirjes së mafies italiane në këtë lloj ‘biznesi’, duke shfrytëzuar fondet e BE-së, është kthyer së fundi në një shqetësim publik në Rumani. Ndotja në zonat rurale si Glina (Rumani), ku mbetjet urbane janë groposur, është shumë herë më e lartë se edhe në metropolin rumun, Bukureshtin. Sot kompani të ‘njohura’ ndërkombëtarisht në lidhje me menaxhimin e mbetjeve urbane dyshohet të kenë lidhje të forta me mafien italiane. Çdo investitor i huaj do të hezitonte të investonte në projekte të cilat lidhen me prodhimet bujqësore, aq oportune për tregun shqiptar, nëse do të vlerësonte riskun ambiental apo dhe riskun e sigurisë kombëtare si rreziqe me një kosto të pallogaritshme. Këto janë risqe që çdo investitor strategjik i vlerëson me përparësi të jashtëzakonshme.







E parë si në pikëpamjen ligjore, institucionale, por dhe në këndvështrimin e mbrojtjes së sigurisë kombëtare, neni 49 i këtij ligji duhet të amendohet. Në të njëjtën kohë, ekzekutivi duhet të nisë një seri inspektimesh dhe të bëjë më transparent dhënien e licencave në lidhje me administrimin e mbetjeve urbane. Lëshimi i licencave në këtë sektor duhet të përfshijë një gamë të gjerë institucionesh të cilat merren me investigimin e krimit të organizuar dhe pastrimin e parave.

Organised crime and judicial corruption in the Western Balkans: Are customary norms playing any role?

Journal of Financial Crime
ISSN: 1359-0790
Online from: 1993
Subject Area: Accounting and Finance
Content: Latest Issue
Latest Issue RSS
Previous Issues
Document Information: Title: Organised crime and judicial corruption in the Western Balkans: Are customary norms playing any role?

Author(s): Fabian Zhilla, (School of Law, King's College London, London, UK)

Citation: Fabian Zhilla, (2011) "Organised crime and judicial corruption in the Western Balkans: Are customary norms playing any role?", Journal of Financial Crime, Vol. 18 Iss: 4, pp.387 - 404

Keywords: Albania, Corruption, Customary norms, Judicial corruption, Law enforcement, Legal personnel, Money laundering, Organized crime, Western Balkans

Article type: Research paper

DOI: 10.1108/13590791111173713 (Permanent URL)

Publisher: Emerald Group Publishing Limited

Acknowledgements: The author thanks Dr Mary Vogel, Reader in Law and Democratic Transformation, School of Law, King's College, for her comments and fruitful suggestions on the structure of the paper and the line of argument. This paper would have not been completed without her commitment and encouragement.

Abstract:

Purpose – The purpose of this paper is to explore the interplay between customary norms and organised crime and consider their implications for judicial corruption.



Design/methodology/approach – This paper analyses the links between judicial corruption and organised crime in the Western Balkans generally, and focuses on the role of customary norms in Albania in particular. The paper takes stock from secondary sources and a series of semi-structured expert interviews with judges, prosecutors, and lawyers in Albania.



Findings – This study explains that the impact of customary norms in the interplay between organised crime and judicial corruption in the Western Balkans generally, and in Albania more specifically, although not frequently used, is real and that it carries significant consequences.



Research limitations/implications – Due to differences among cultures in the Western Balkans, findings based on Albania are suggestive only for similar societies and indicate areas for future research.



Originality/value – The paper demonstrates that mechanisms of customary norms such as vendetta and blood feud killings can neutralise the judiciary and law enforcement agencies when they have been manipulated by organised crime out of their social context for criminal purposes.

Reforma në Gjyqësor duhet të fillojë nga Magjistratura

Fabian Zhilla

04-10-2011 11:48
http://www.mapo.al/index.php?z=blog&bcategory=Fabian Zhilla&id=1474

Rreth dy javë më parë (13 shtator) u zhvillua konkursi për pranimin në Shkollën e Magjistraturës për gjyqtarët dhe prokurorët e ardhshëm. Si shumë lajme të rëndësishme, por të cilat nuk janë për konsum politik, edhe kjo ngjarje kaloi pa u evidentuar në shtypin e ditës. Në fakt, në vetvete, mosdhënia rëndësi një ngjarjeje të tillë nga opinioni publik është një tjetër tregues i ndjeshmërisë së ulët publike ndaj gjyqësorit.



Për t’iu kthyer problematikës, ka kohë që në qarqet e gjyqtarëve qarkullon ideja se Magjistratura nuk po rekruton juristët më të mirë në vend. Miti se magjistratët janë gjyqtarët më të kualifikuar dhe më të pakomprometuarit në sistem duket se tashmë ka rënë. Nëse dje kishte një shpresë se me futjen e magjistratëve sistemi gjyqësor do të pësonte një ndryshim pozitiv, kjo hipotezë tashmë duket se është vështirë të provohet. Sot më shumë se 1/3 e gjyqtarëve janë magjistrat. Ata kanë mundësi të jenë një masë kritike e mjaftueshme për të dhënë disa sinjale të forta në publik, se gjyqësori ka nisur të përmirësohet. Fatkeqësisht kjo nuk ka ndodhur, duke ngritur kështu pikëpyetje të mëdha në atë nëse projekti i Shkollës së Magjistraturës ka funksionuar si duhet ose jo.



Raportet e fundit në lidhje me gjyqësorin, siç është Instituti për Kërkime dhe Alternativa Zhvillimi (IDRA ) 2010, tregojnë se besimi i publikut në gjyqësor sa vjen dhe bie. Korrupsioni në gjyqësor shihet të jetë shumë problematik dhe kjo e konfirmuar dhe nga vetë gjyqtarët, sipas të njëjtit vëzhgim. Në raportin analitik të Komisionit të Europës për Shqipërinë në vitin 2010 nënvizohet se gjyqësori ende vuan nga problemet e pavarësisë, transparencës dhe korrupsionit të lartë. Gjithashtu, pritet që edhe raporti i fundit i vlerësimit për marrjen e statusit në Bashkimin Europian (BE) të nënvizojë të njëjtën problematikë.



Ndër shumë faktorë për korrupsionin në gjyqësor, një ndër ta është edhe niveli i ulët profesional, por dhe cilësia e juristëve të rekrutuar për të qenë gjyqtarë dhe prokurorë. Dhe në këtë drejtim roli i Shkollës së Magjistraturës është mjaft kritik, pasi pranimi i juristëve defektozë, si nga pikëpamja profesionale por dhe etike në sistemin gjyqësor, e bën shumë të vështirë largimin e tyre më pas, kjo për vetë imunitetin e zgjeruar që gëzon gjyqtari sot.



Në një shkrim të botuar në Facebook disa ditë ma parë, një ndër konkurrentët e këtij viti për pranimin në Shkollën e Magjistraturës, do ta niste ‘denoncimin’ e tij me fjalët ‘Përshëndetje! "KORRUPSIONI në MAGJISTRATURË ndryshon formë, por jo përmbajtje me KORRUPSIONIN E ADMINISTRATËS PUBLIKE".



Duke qenë se shkrimi është anonim dhe vjen nga dikush që ka një konflikt interesi me problematikën që ngre, sigurisht faktet e paraqitura prej tij duhen marrë me rezervë, por nga ana tjetër kjo s’do të thotë të neglizhohen. Për këtë qëllim po paraqesim vetëm disa nga problematikat e këtij denoncimi, duke shmangur emrat e përveçëm, për të ruajtur kështu etikën gazetareske dhe për t’u dhënë mundësi strukturave drejtuese të Shkollës së Magjistraturës, por edhe përfaqësuesve ndërkombëtarë, të mbajnë shënimet e tyre. Është në detyrën tonë si komentatorë dhe studiues t’u gjejmë ‘veshë’ dhe ‘sy’ problemeve të këtij karakteri, kur ato lihen në heshtje.



‘Denoncimi’ në fjalë nxirrte në pah se në provimin e fundit procesi u shoqërua nga probleme të shumta që linin të kuptohej se ky proces ishte i komprometuar. Aty thuhej se në vlerësimin e tezave të provimit personat e caktuar kishin konflikt interesi, pasi ndër konkurrentët kishte nga ata që kishin lidhje të afërta familjare me vlerësuesit e tezave, si p.sh një vlerësuesi i binte të gjykonte dhe tezat e ‘vajzës dhe nipit të tij’. Një problem tjetër i nënvizuar ishte se për vlerësimin e tezave nuk ishin caktuar ekspertët e fushës. P.sh për teza që kishin të bënin me të Drejtën Kushtetuese ishin caktuar pedagogë të specializuar p.sh në të Drejtën Familjare. Një problem tjetër i ngritur ishte edhe kufizimi i pjesëmarrjes së studentëve konkurrues deri në tri herë dhe jo në mënyrë të njëpasnjëshme (Rregullore e Brendshme e Shkollës së Magjistraturës neni 5). Kjo, sipas ‘denoncuesit’, është diskriminim, në shkelje të Kushtetutës, shkelje e të drejtës themelore të arsimit të lartë dhe studimeve pasuniversitare mbi bazën e aftësive dhe konkurrencës së ndershme.



Duhet përmendur se Komisioni i Vlerësimit i Magjistraturës, i ngritur për provimin aktual, u ka dhënë mundësinë konkurrentëve të skualifikuar të paraqiten dhe të tërheqin përgjigjet dhe procesverbalet e çdo anëtari të komisionit me vlerësimet përkatëse. Gjithashtu, konkurruesve jo fitues u është dhënë e drejta për ankim vetëm për procedurën e provimit. Me pak fjalë, të paktën në dukje, Shkolla e Magjistraturës u ka vënë në dispozicion konkurrentëve të gjitha instrumentet e nevojshme për të verifikuar shqetësimet e tyre. Mbetet për t’u parë sa transparent është ky proces, kur vetë administrimi i provimit duket se ka lënë hapësira serioze për të dyshuar.



Sidoqoftë, ajo që është për t’u evidentuar është se Shkolla e Magjistraturës ka nevojë për një rikonceptim të organizimit të saj, duke filluar që nga procedurat e rekrutimit të stafit pedagogjik, por dhe ndërtimit të kurrikulumit të ‘Trajnimit Fillestar’ (programi 3-vjeçar), por dhe ‘Trajnimit të Vazhdueshëm’. Në politikën e tij arsimore ky institucion duhet të shkëputet nga kontrolli i politikës dhe të krijojë një pavarësi akademike dhe profesionale. Sipas ligjit nr.8136 i vitit 1991, i ndryshuar, me ligjin nr.9414 në vitin 2005, kjo shkollë drejtohet nga Këshilli Drejtues, ku rreth 60-70% e anëtarëve janë funksionarë të zgjedhur duke kaluar nga filtri politik, si p.sh Kryetari i Gjykatës së Lartë, Prokurori i Përgjithshëm apo funksionarët e zgjedhur nga Ministria e Drejtësisë etj. (Ligji për Shkollën e Magjistraturës neni 6). Vetë drejtori i shkollës zgjidhet nga Këshilli i Lartë i Drejtësisë (KLD) me propozimin e Këshillit Drejtues të shkollës, duke formuar kështu një qark të mbyllur, ku kriteret e përzgjedhjes, shumë të përgjithshme, i referohen më shumë anës praktike të kandidatit sesa asaj akademike. Duhet pasur parasysh që Shkolla e Magjistraturës në një të tretën e saj ka një dimension akademik, i cili duke parë nivelin e ulët profesional të prokurorëve dhe gjyqtarëve, të nënvizuar thuajse në çdo raport ndërkombëtar, ka nevojë të zgjerohet.



Përveç një pavarësie institucionale, Shkolla e Magjistraturës duhet të rishikojë kriteret e përzgjedhjes së pedagogëve të brendshëm por dhe të jashtëm. Nuk është ende e qartë nëse stafi pedagogjik i zgjedhur përfaqëson juristët më cilësor ndër juristët shqiptarë. Sot ka shumë akademikë shqiptarë të cilët kanë doktoruar në universitete mjaft prestigjioze në Perëndim, të cilët mundej fare mirë të ishin pjesë e stafit në mënyrë të përhershme apo dhe të pjesshme. Këtu duhen përfshirë edhe ekspertë të cilët kanë një eksperiencë të konsiderueshme pune në institucionet ndërkombëtare.



Kriteri i gjuhëve europiane është një tjetër mungesë e rëndësishme për stafin pedagogjik. Nëse është bërë një hap cilësor te studentët, ku gjuhët si anglishtja dhe frëngjishtja janë futur si kriter pranimi vetëm në provimin e këtij viti, ky kriter duket se nuk figuron për pedagogët e brendshëm apo dhe të jashtëm (Rregullore e Brendshme e Shkollës së Magjistraturës neni 5). Duhet pasur parasysh që për të gjithë magjistratët e sotëm, gjyqtarë dhe prokurorë aktualisht në sistemin gjyqësor, kriteri i gjuhës së mësipërme ka munguar, duke krijuar kështu një handikap të rëndësishëm në përgatitjen e tyre profesionale në lidhje me trendin e zhvillimit të së drejtës shqiptare drejt harmonizimit më të drejtën evropiane, por dhe atë ndërkombëtare me gjerë. Nga ana tjetër edhe kriteri aktual i gjuhës nuk përcakton nivelin e notës apo nuk specifikon llojin e testit kombëtar apo ndërkombëtar.



Për më tepër, është e pakuptueshme pse një gjyqtar apo prokuror nuk ka nevojë të konkurrojë për t’u pranuar si pedagog (Ligji për Shkollën e Magjistraturës neni 8), kur dihet fare mirë se sot standardet e eksperiencës praktike në gjykata lënë shumë për të dëshiruar. Tashmë dihet se gjyqtarët dhe prokurorët në praktikën e tyre të punës zhvillojnë më shumë aftësi të karakterit praktik sesa akademik apo analitik.



Një tjetër element që kjo shkollë duhet të rishikojë në mënyrë urgjente, është kurrikulumi dhe materialet mësimore të përdorura aktualisht. Shumë gjyqtarë pranojnë se tekstet e përdorura janë po ato të përdorura në fakultetin juridik shtetëror dhe magjistratët thjesht bëjnë një rifreskim mekanik në mënyrë të përshpejtuar të dijeve të marra në shkollën e lartë. Literatura e përdorur është e pa përditësuar dhe në shumë libra të saj ilustrimet i referohen shembujve të marra nga një kontekst tjetër juridik, siç ishte ai i periudhës komuniste. I njëjti shqetësim është edhe me pedagogët të cilët i përkasin një metodologjie dhe arsimi tashmë të vjetruar për kohën.



Edhe vetë programi i ‘Trajnimit të Vazhdueshëm’ duket se ka humbur eficencën e tij. Në kushtet kur KLD nuk i jep peshën e duhur trajnimeve apo progresit profesional në lidhje me promovimet, kjo ka bërë që gjyqtarët dhe prokurorët të humbur interesin. Shpesh edhe cilësia e trajnimit të ofruar është jashtë kontekstit dhe nuk u përgjigjet kërkesave të gjyqtarëve, pasi këto programe nuk mbështeten mbi analiza dhe statistika studimore. Shkolla e Magjistraturës duhet të ngrejë një departament kërkimor i cili duhet të merret me sondazhe dhe kërkime të vazhdueshme në bashkëpunim me gjyqtarët, prokurorët por dhe avokatët, në lidhje me atë se çfarë janë nevojat e tyre dhe çfarë aftësish kanë nevojë të përditësohen. Shpesh trajnuesit janë nën nivelin dhe eksperiencën e gjyqtarëve.



Nga ana tjetër, Shkollës së Magjistraturës i mungon një program i qartë në lidhje me zhvillimin e aftësive kërkimore, aq të rëndësishme për gjyqtarët dhe prokurorët e një shteti që aspiron t’i përshtatet një konteksti juridik shumë të larmishëm, siç është ai i BE-së. Sot çdo shkollë normale juridike në Perëndim ka në kurikulumin e saj metodologji kërkimore si lëndë të detyrueshme. Këto lëndë trajtohen sipas shkallës së formimit që nga arsimi i lartë deri në programet pas universitare apo dhe ato të një natyre specifike. Është e vështirë të imagjinohet që gjyqtarët shqiptarë, të cilët do marrin nesër kompetencat e një gjyqtari europian, t’i përgjigjen me profesionalizëm sfidave juridike të këtij standardi (BE) pa pasur aftësitë e duhura kërkimore. Edhe në lidhje me të Drejtën Europiane sot si teksti por dhe niveli i mësimdhënies kanë nevojë të shihen.



Dhe përfundimisht, Shkolla e Magjistraturës duhet të analizojë me kujdes mënyrën e provimit të pranimit. Disa sugjerime mund të ishin rifutja e provimit me gojë, verifikimi më i kujdesshëm i integritetit të kandidatëve dhe rritja e kritereve që lidhen me aftësitë kërkimore dhe analitike. Aktualisht, nga 450 pikë të mundshme eseja vlerësohet vetëm me 40 pikë dhe testi i inteligjencës me 30 pikë. Pjesën më të madhe e zë ana teorike me 350 pikë (Rregullore e Brendshme e Shkollës së Magjistraturës neni 10). Procedura e administrimit të provimit duhet të jetë gjithashtu më transparente, duke përfshirë në proces dhe personalitete jashtë stafit akademik të përhershëm por dhe atij të jashtëm. Një formë mund të ishte vlerësimi i provimeve nga dy komisione të pavarura. Rritja e transparencës, por dhe përfshirja e sa më shumë ekspertëve të tretë në procesin e vlerësimit, do të shmangte mundësitë e korrupsionit apo ndërhyrjeve informale.



Duhet cilësuar se në fillimet e saj Shkolla e Magjistraturës solli një hap cilësor në ngritjen profesionale të gjyqtarëve dhe prokurorëve, duke sjellë një frymë të re në stilistikën e argumentimit të çështjeve ligjore. Por tashmë duket se kjo strukturë arsimore është konsumuar dhe nuk po i përgjigjet më sfidave të kohës. Shqetësimi i ngritur është se edhe ky institucion, si shumë të tjerë në Shqipëri, ka filluar të pësojë një erozion i cili rrezikon ta dëmtojë seriozisht që në gjenezë sistemin gjyqësor. Për këtë qëllim reformat në gjyqësor duhet të përfshijnë dhe Shkollën e Magjistraturës. Një mungesë vëmendjeje ndaj këtij institucioni do të bënte që, siç do të thoshte një gjyqtar, ‘të binte dhe kalaja e fundit e gjyqësorit’.



*Doktorant King’s College-London.

Mbrojtja e Gjyqtarëve, jo vetëm fizike

Gazeta Mapo
Shkruan:  Fabian Zhilla

19-09-2011 10:51

Vrasja e gjyqtarit Konomi risolli në vëmendje edhe njëherë dobësinë e shtetit përballë krimit të organizuar, por nga ana tjetër tregoi edhe njëherë sesa i pambrojtur është gjyqësori shqiptar. Në përgjithësi kjo vrasje e kanalizoi problemin te mungesa e sigurisë fizike të gjyqtarëve. E gjithë polemika publike duket se është fokusuar në këtë drejtim. Por a e zgjidh vetëm siguria fizike problemin e mbrojtjes së gjyqtarëve?



Në fakt kjo ngjarje e dhimbshme rikonfirmoi se gjyqtarët janë krejtësisht të ekspozuar ndaj krimit të organizuar. Kjo problematikë vërehet në vonesën e zbardhjes së çështjeve të kësaj natyre, duke pasur parasysh këtu vrasjen e deputetit Xhindi, të pazgjidhur tashmë që nga viti 2009. Ka kaluar më shumë se një javë nga vrasja e gjyqtarit Konomi dhe akoma nuk ka një pistë apo emra konkret të dyshuar për krimin.



Një tjetër tregues negativ në lidhje me mbrojtjen e gjyqtarëve është dhe reagimi i vakët institucional dhe publik ndaj një fenomeni të tillë. Ndërkohë që opinion publik ka qenë mjaft aktiv, ai institucional lë shumë për të dëshiruar. Ashtu siç tashmë është kthyer në modë, në raste vrasjesh të tilla, deklaratat post mortum të qeveritarëve, me një refren të huazuar nga fushatat elektorale, thjesht ngelen boshe dhe pa substancë. Akoma më patetike janë dhe deklaratat e njëpasnjëshme të aktorëve me lidhje të drejtpërdrejtë me gjyqësorin, si Presidenti i Republikës, ministri i Drejtësisë, dhe zv.kryetari i Këshillit të Lartë të Drejtësisë (KLD). Nga ana tjetër, edhe më skandaloz është reagimi i vetë komunitetit të gjyqtarëve. Përveç një reagimi të kuruar mirë teknikisht të Kryetarit të gjykatës së rrethit Vlorë, ende nuk kemi një reagim të Kryetares së Konferencës së Gjyqtarëve, si një ndër forumet më të larta përfaqësuese të gjyqtarëve. Ky lloj reagimi apatik i vetë aktorëve të prekur drejtpërsëdrejti nga kjo ngjarje tregon se gjyqësori shqiptar fatkeqësisht ka kohë që është lënë në mëshirë të fatit.



Në fakt kjo sjellje u duk edhe në mbledhjen e fundit të KLD-së, kryetar i së cilës është President i Republikës dhe ku një ndër anëtarët e saj është dhe ministri i Drejtësisë. Sipas asaj që raportohet në media rreth kësaj mbledhjeje, KLD ka vendosur se duhet ‘kërkuar më shumë siguri për jetën e gjykatësve’, pasi në një vit e gjysmë rreth 10 gjyqtarë kanë kërkuar mbrojtjen e jetës dhe 15 janë kërcënuar fizikisht (Gazeta ‘Shqip’ 17 shtator 2011). Dhe për të arritur deri në këtë vendim, KLD-së do t’i duhej që një gjyqtar të vritej në mënyrë spektakolare nga krimi i organizuar, për të kuptuar që gjyqësori ka nevojë të mbrohet.



Si duket, KLD-së nuk i ka mjaftuar fakti se për rreth 20 vite shumica e gjyqeve në gjykatat kryesore si ajo e Tiranës dhe Durrësit zhvillohen në zyrat e gjyqtarëve dhe ku ata kanë një ekspozim të drejtpërdrejtë me palët. Pothuajse çdo raport vëzhgimi nga ndërkombëtarët në mënyrë të përsëritur e ka vënë në pah këtë lloj problematike. Sot gjyqtarët mundet fare lehtë të ofendohen, por dhe sulmohen fizikisht gjatë apo jashtë seancës gjyqësore, pa pasur asnjë mundësi sigurie fizike.



Akoma dhe me problematike është situata me ata gjyqtarë që detyrohen të udhëtojnë nga një qytet në tjetrin. Në mungesë të një transporti të veçantë për këtë kategori gjyqtarësh, dhe në mungesë të fondeve në këtë drejtim, shumica e tyre përdor transportin publik, ku nuk është çudi të ndajë rrugën me familjarët apo miqtë e dikujt që e ka dënuar më burgim të përjetshëm.



Nga ana tjetër, ta përkufizosh sot sigurinë e gjyqtarëve vetëm në sigurinë e tyre fizike, është jo vetëm jo profesionale por tallëse. Mbase siguria fizike e tyre mund të renditet si një ndër pikat e fundit në listën e gjatë të problemeve që lidhen me sigurinë e gjyqtarëve. Gjyqtarët fillimisht janë të pasiguruar nga klasa politike, e cila prej 20 vitesh u cakton një buxhet qesharak, i cili nuk kalon 1% të buxhetit të shtetit. Rrogat e gjyqtarëve shqiptarë, sipas një raporti vlerësimi të Transparency International 2011, janë më të ulëtat në rajon. Një gjyqtari shqiptar sot nuk i ofrohet as siguria sociale që u afrohet atyre dhe në vende të ngjashme me problematikat tona si Argjentina, ku gjyqtarëve u ofrohen kredi të buta, bursa studimi për familjarët, asistencë dhe asistenca profesionale. Edhe në vende si Gana apo Kenia statusi i gjyqtarit është më i lartë se në Shqipëri, vend ky i yni dhe anëtar i NATO-s.



Siguria e gjyqësorit nuk duhet nisur thjesht nga siguria fizike, por nga sigurimi i një statusi dinjitoz social në shoqëri. Kjo do t’u mundësonte gjyqtarëve shqiptarë komfortin e duhur për dhënien e drejtësisë dhe fitimin e respektit dhe mbrojtjes nga shoqëria. Një status social i garantuar do të konsolidonte sistemin gjyqësor, duke i dhënë atij mundësinë për të qenë më efikas ndaj krimit të organizuar dhe korrupsionit.



Me pak fjalë, siguria e gjyqtarëve nuk fillon me sigurinë fizike të tyre, por mbase mbaron me të. Siguria e gjyqësorit duhet të jetë një reformë e cila duhet të fillojë që nga rritja e profesionalizmit, përmirësimi i infrastrukturës, rritja e rrogave, promovimi i bazuar në meritokraci, dhe siguria fizike. Kjo paketë masash duhet të shoqërohet me qëndrime sa më aktive të organizmave përfaqësues në lidhje me mbrojtjen e të drejtave të gjyqtarëve, si Konferenca e Gjyqtareve apo dhe dy shoqatat joqeveritare përkatëse. Në mungesë të një reforme të thellë në lidhje me gjyqësorin, rritja e sigurisë fizike nuk do të arrijë t’u sigurojë dot gjyqtarëve mbrojtjen e duhur nga krimi i organizuar dhe jo vetëm.


http://www.mapo.al/index.php?z=blog&bcategory=Fabian Zhilla &id=1414

Shkruan:
Fabjan Zhilla

18-07-2011 11:32

Apologjia e Ramës

Pak ditë më parë, kryetari i opozitës do të bënte njëfarë apologjie duke pranuar se ndryshimet kushtetuese të vitit 2008 ishin një hap fals dhe me kosto jo të pakëta për opozitën aktuale, por mbi të gjitha për funksionimin e shtetin ligjor në tërësi. Vektori i ndryshuar i veprimit politik të opozitës, duke vendosur në qendër të restaurimin e garancive kushtetuese dhe rishikimin e kodit zgjedhor, mbase për të parën herë, mbas drejtimit të saj nga Rama, e bëjnë atë një opozitë institucionale dhe funksionale. Do të duhej që opozita të priste dhe humbjen e kryetarit të saj, për të kuptuar se sipas parimeve të shtetit ligjor, garancia e zgjidhjes institucionale është e varur pandashmërisht nga cilësitë kushtetuese. Një kushtetutë difektoze dhe një sistem zgjedhor, i menaxhuar tërësisht politikisht, jo vetëm që shfazojnë pushtetet balancuese të ekzekutivit, siç është sistemi gjyqësor, por mbi të gjitha nxjerrin jashtë funksionit dhe pushtetin legjislativ, duke e kthyer pjesëmarrjen e opozitës në të në një hije të pozitës.

Sidoqoftë, megjithëse shumë vonë, Rama nëpërmjet apologjisë së tij krijoi një precedent pozitiv për kulturën politike shqiptare. Pranimi i gabimit, në lidhje me fajet institucionale prej opozitës, por dhe iniciativa për t’i ndrequr ato, është një akt që në historinë e politikës post-komuniste shqiptare mungonte. Për këtë qëllim, veprimi i fundit i Ramës duhet parë pozitivisht në dy drejtime, si në atë institucional, por dhe politik. Kjo lloj qasje e re e opozitës duke filluar me një ‘pardon’, por dhe duke përmbysur hierarkinë e prioriteteve të aksionit të saj opozitar me rregullimet ligjore dhe pjesëmarrjen në institucione, duhet parë me optimizëm.

Nga ana tjetër, në mënyrë të habitshme, e kundërta ndodh me reagimin patetik të pozitës. Kujtojmë se ndryshimet e kodit zgjedhor, sistemit zgjedhor, ato kushtetuese, por dhe arritja e konsensusit për bërjen e ligjit, për organizmin e sistemit gjyqësor, i cili ende lë shumë për të dëshiruar, u arritën pas një ‘flirtimi’ gati dy vjeçar midis të dy forcave kryesore politike. Ato ndryshime u bënë pas një kontestimi jo të vogël nga partitë e vogla, si të majta por dhe të djathta, gjë që detyroi Berishën tu premtonte krerëve të këtyre të fundit, mandate deputetësh në parlamentin e ri. Pra do të ishte e pandershme që këto ndryshime t’i faturoheshin vetëm Ramës. Në to nuk kontribuoi me jo më pak zell dhe Berisha. Duhet cilësuar gjithashtu se një ndër partitë më kundërshtuese ndaj këtyre ndryshimeve, e cila mori dhe flamurin e mbrojtjes së kushtetutës, ishte LSI. Shumëkush do të priste që kjo forcë ta përshëndeste këtë qasje të opozitës dhe jo të reagonte në mënyrë bizantine dhe nënçmuese. Të paktën LSI-së, moralisht, ky reagim nuk i takonte. Ky akti i saj, siç ndodh rëndom me pragmatizmin feudal të forcave politike shqiptare, tregon se aksionet e LSI për mbrojtjen e kushtetutës në vitin 2008, kanë qenë një bllof politik. Dhe reagimi i Berishës, për të mos pranuar ndryshimet kushtetuese, ishte gjithashtu në inkoherencë me ftesat e tij, bërë opozitës për bashkëpunim në lidhje me reformën zgjedhore.

Gjithkush në publik, thirrjet e maxhorancës, drejtuar opozitës së fundi, i lexoi si mesazhe pozitive dhe shpresëdhënës për një vjeshtë të mbarë në politikën shqiptare. Dhe maxhoranca do duhet të jetë koherente në qëndrimet e saj. Qasja e bashkëpunimit midis forcave politike për përmirësimin e rendit kushtetues, të kodit zgjedhor, si dhe kryerjen e reformave në gjyqësor, do të ishin në përputhje dhe me 12 rekomandimet e Këshillit të Europës. Në thelb të këtyre rekomandimeve qëndron pikërisht hemorragjia e stërzgjatur e demokracisë në Shqipëri, që vjen si rezultat i mosfunksionimit të institucioneve kushtetuese dhe bashkëpunimit funksional midis forcave politike në këtë drejtim. Për këtë qëllim, pozita do të duhet ta shikojë në këtë prizëm ‘pardonin’ dhe aksionin e ri të opozitës për ndryshimet kushtetuese e më gjerë. Maxhoranca duhet të dalë përtej pragmatizmit të ngushtë politik dhe të sillet si një maxhorancë e përgjegjshme, e cila jo vetëm i beson, por dhe i zbaton parimet e shtetit ligjor.

Berisha duhet të kuptojë që me iniciativën për ndryshimet kushtetuese, Rama ka formuar një kauzë reale. Përmirësimi i kushtetutës është një kauzë që i shërben mbi të gjitha shtetit të së drejtës dhe gjithë shqiptarëve. Është një kauzë e cila ofron, të paktën ligjërisht, garanci kushtetuese për individin dhe shoqërinë. Në këtë aspekt, aksioni kushtetues i opozitës duhet vlerësuar nga maxhoranca me seriozitet sa institucional, por dhe politik. Ato nuk duhen parë si dobësi nga koalicioni qeverisës, por vlerësuar me përgjegjshmëri në interes të vendit dhe integrimit të tij në Bashkimin Europian.

Zgjidhja: Rikthimi nga Republikë “Kryeministrore” në Parlamentare

http://www.mapo.al/index.php?z=blog&bcategory=Fabian Zhilla&id=1030

Fatkeqësisht, vëmendja e forcave politike për trazirat post-zgjedhore është fokusuar vetëm te vendimi përfundimtar i Kolegji Zgjedhor në lidhje me Tiranën. Megjithatë, ky nuk është aspak problemi kryesor, por thjesht një ndër pasojat e shumta. Sot problemi kryesor janë ndryshimet kushtetuese të vitit 2008. Opozita duhet të iniciojë një aksion politik dhe të kërkojë rishikimin e Kushtetutës dhe përmirësimin e saj, të paktën në cilësinë juridike të vitit 1998. Çfarëdolloj aksioni tjetër opozitar do të ishte i komprometuar politikisht dhe do të ishte thjesht demagogjia e radhës.

Në fakt problematika e ndryshimeve kushtetuese nuk është e re. Polemikat në lidhje me pasojat e jashtëzakonshme, në kuptimin konstitucional por dhe për handikapet politike që ato do të prodhonin, janë trajtuar qysh në krye të herës. Ndryshimet e kryera në vitin 2008 u miratuan me 115 vota pro dhe 17 vota kundër. Ndër të tjera, kryeministri Berisha do të shprehej se ‘ndryshimet në Kushtetutë do të shmangin, njëherë e përgjithmonë, krizat në Shqipëri’ ndërsa Ilir Meta nënvizonte se këto ndryshime nuk do të prodhonin gjë tjetër, por ‘Kushtetutën Sali-Rama’. Rama, duke i kthyer përgjigje Metës, e konsideronte çështjen e ndryshimeve kushtetuese një ‘çështje të mbyllur...[pasi votimi nga Parlamenti] është shprehje e popullit sovran’. Por, siç e gjithë historia politike nga viti 2009 e në vazhdim tregon, krizat politike nuk janë shmangur dhe kjo çështje jo vetëm që nuk është mbyllur, por sa vjen dhe shpërfytyrohet më tej.

Pse ndryshimet kushtetuese të vitit 2008 dështuan të shmangin destabilizimin politik, duke tronditur rëndë edhe atë stabilitet politiko-juridik të krijuar nga kjo Kushtetutë deri në vitin 2008? Përgjigjja është e thjeshtë: ato e çdemokratizuan sistemin qeverisës, duke e kthyer atë nga një republikë parlamentare në “republikë kryeministrore”. Të dyja palët, dhe kryesisht Partia Socialiste, nga ku kishin burimin propozimet, kanë përgjegjësi të padiskutueshme ligjore dhe politike. Ato u nisën thjesht nga interesa të ngushta partiake, pakti i të cilave ishte që pushteti absolut do t’i transferohej asaj force politike që do të merrte shumicën. Gjë e cila rezultoi të jetë fatale për socialistët si “pësonjës” dhe, mbi të gjitha, për demokracinë në Shqipëri.

Cilat ishin pra, këto ndryshime që e shndërruan regjimin qeverisës nga parlamentar në “kryeministror”?

Së pari, ndryshimi i vetë sistemit zgjedhor nga një sistem miks në proporcional rajonal, duke i ligjëruar kryetarit të partisë mundësinë për të propozuar listën emërore të deputetëve në listat zgjedhore. Kjo manovër rriti autoritetin e kryetarit të partisë dhe prishi balancat demokratike brenda saj, duke i dhënë de jure këtij të fundit (pasi kryetarët e partisë dhe me sistemin miks e kishin këtë kontroll de fakto) rol gati monarkik në parti. Kjo lloj qasje bie në kundërshtim edhe me nenin 9/1 të Kushtetutës, i cili parashikon që ‘Organizimi i tyre (partive politike) duhet të përputhet me parimet demokratike’. Pra, fuqizimi i pushtetit të Kryeministrit të ardhshëm filloi që në qelizë, që në partinë e tij politike.

Së dyti, forcimi i rolit të Kryeministrit filloi brenda legjislativit dhe për këtë, qeverisja e tij, duhet të sigurohej në dy aspekte; a) qoftë nga ndonjë ndryshim i papritur brenda grupit të shumicës së tij parlamentare apo dhe b) nga ndonjë goditje frontale që mund t’i bëhej atij nga opozita. Për të shmangur këto dy momente u ndryshuan nenet 104 dhe 105.

Në nenin 104 Kushtetuta kishte krijuar një mekanizëm parlamentar (mocionin e besimit), ku Kryeministri në raste pakënaqësie, provonte apo testonte legjitimitetin e tij në Kuvend. Neni 104, i pandryshuar, vinte në rrezik çdo tentativë të Kryeministrit për të testuar veten, pasi, në rast se nuk miratohej, qeveria e tij rrëzohej dhe Presidenti emëronte një kryeministër të ri. Kjo e bënte Kryeministrin shumë vulnerabël në raste krizash politike, pasi balancat brenda koalicionesh mund të ndryshoheshin shpejt. Kujtojmë se ndër 17 deputetët që kundërshtuan ndryshimet kushtetuese të vitit 2008, 9 prej tyre ishin të koalicionit të djathtë. Ky mekanizëm kontrolli i Kuvendit mbi Kryeministrin dhe qeverinë, është element i mirënjohur në sistemet e qeverisjes të republikave parlamentare. Në fakt, neni 104, i ndryshuar, e deformoi këtë mekanizëm duke e kthyer në armën më të fortë të Kryeministrit, si ndaj deputetëve të tij ashtu edhe ndaj aleatëve të vegjël. Ndryshimet kushtetuese, në mënyrë të paprecedentë për një republikë parlamentare, i dhanë kompetencën Kryeministrit për të shpërndarë Kuvendin. Konkretisht, Kryeministri, në rast se do të dojë të provojë besimin e tij në Kuvend, dhe nuk votohet/pëlqehet nga më shume se gjysma e gjithë deputetëve (71 deputetë), është ai që brenda 48 orëve i kërkon Presidentit shpërndarjen e Kuvendit. Pra, ky mekanizëm parlamentar nga një instrument kontrolli i Kuvendit ndaj Kryeministrit është kthyer në një instrument kontrolli të tij ndaj Kuvendit.

Neni 105 ka të bëjë me mocionin e mosbesimit dhe është një mjet i cili zakonisht u krijon mundësi koalicioneve opozitare për të kontrolluar ose balancuar pushtetin qeverisës. Nëse në rastin e parë opozita ishte në pozicion pasiv, mocioni i mosbesimit e vë atë në pozita aktive, duke shmangur mundësinë e varësisë ndaj aksioneve politike të Kryeministrit. Sipas nenit 105, para ndryshimeve, nëse mocioni i mosbesimit i paraqitur nga një e pesta e deputetëve miratohej nga shumica e të gjithë anëtarëve të Kuvendit, Kryeministri bashkë me qeverinë binte, dhe Kuvendi në një fazë të dytë, brenda 15 ditëve, zgjidhte një Kryeministër tjetër. Në nenin 105, të ndryshuar, kjo mundësi është zhdukur, duke përfshirë dy fazat e mësipërme politiko-juridike krejt të veçanta, në një të vetme. Sipas ndryshimeve, propozimi për mocion mosbesimi ndaj Kryeministrit dhe qeverisë së tij, është bashkuar me propozimin për Kryeministrin e ri. Pra, ‘Kuvendi mund të votojë një mocion mosbesimi ndaj Kryeministrit vetëm duke zgjedhur me votat e më shumë se gjysmës së të gjithë anëtarëve të tij një Kryeministër të ri’. Bashkimi i të dy proceseve, krejtësisht të ndarë para ndryshimeve kushtetuese, në një të vetëm, në fakt, e neutralizon mocionin e mosbesimit si mekanizëm parlamentar për të rrëzuar një qeveri, si dhe mandej për t’i lënë kohë Kuvendit, 15 ditë, për të krijuar një tjetër mazhorancë, sepse ajo gjë i kërkohet atë ditë, madje me të njëjtin votim. Nga ana tjetër, kjo është e pamundur të kryhet, si juridikisht ashtu edhe politikisht, në të njëjtin Kuvend, pasi, siç e përmendëm dhe më sipër, Kryeministri ka të drejtën që të kërkojë një mocion besimi (qoftë me parë, qoftë edhe atë ditë), dhe nëse ai nuk miratohet nga më pak se gjysma e deputetëve, atëherë Kuvendi shpërndahet automatikisht. Siç shikohet, pas ndryshimeve kushtetuese, edhe me këtë instrument juridik, nuk është Kuvendi që kontrollon Kryeministrin por, çuditërisht për një republikë parlamentare, është Kryeministri që e kontrollon atë, madje duke pasur mundësinë edhe për ta shpërndarë.

Së treti, këtyre ndryshimeve iu shtuan edhe ndryshimi i nenit 87, që lidhet me zgjedhjen e Presidentit duke dobësuar një tjetër mekanizëm kontrolli të opozitës ndaj Kryeministrit. Kështu, në rast se opozita nuk bie dakord për zgjedhjen e Presidentit, shumica mund ta zgjedhë atë me shumicë të thjeshtë votash. Ndryshimi i këtij neni jo vetëm solli dobësimin e kontrollit të legjislativit ndaj ekzekutivit, por eliminoi edhe një “valvul shkarkuese” që mbetej për bashkëpunim politik midis shumicës dhe opozitës, sepse qeveria mund të rrezikohej me anën e zgjedhjeve të parakohshme, nëse nuk arrihej në zgjedhjen e Presidentit konsensual. Ndërsa më parë, Presidenti duhet të zgjidhej me 84 deputetë, ndryshe Kuvendi shpërndahej, tani mund të zgjidhet me shumicë të thjeshtë (71 deputetë). Pra, ai numër votash që i duhen qeverisë që të qeverisë. Pas zhdukjes nga Kushtetuta të të gjithë këtyre instrumenteve për të kontrolluar qeverinë, ajo çfarë i ka mbetur sot opozitës është vetëm të pengojë votimin e cilësuar për disa ligje specifike sipas nenit 81 të Kushtetutës. Në këtë situatë, ky mekanizëm, duke qenë i vetmi mjet bllokues politik për opozitën, në fakt s’bën gjë tjetër, veçse shkatërron funksionin legjislativ të Kuvendit.

Me pak fjalë, opozita duhet të angazhohet për rikthimin e sistemit qeverisës shqiptar nga një “republikë kryeministrore” në republikë parlamentare. “Republika kryeministrore” e instaluar sot në Shqipëri, nga ndryshimet kushtetuese të vitit 2008, ka shkatërruar jo vetëm parimin e “kontrollit dhe balancimit midis tre pushteteve”, por ka ‘minuar’ tërësisht edhe themelet e shtetit të së drejtës. Për ta kryer këtë mision, Opozita duhet të ulet, në negociata me shumicën, me propozime konkrete. Përfundimisht, nëse ky sistem kushtetues nuk ndryshon, opozita e sotme por dhe ajo e nesërmja, nuk ka asnjë mundësi për të bërë një opozitë institucionale, dhe si rrjedhim format e saj do të ngelen primitive, pa rezultat, dhe aspak të denja për një vend që aspiron integrimin europian.